DSM-5-TR a ICD-11: najważniejsze różnice, które student psychologii powinien znać

Dwa systemy, dwa cele: skąd biorą się różnice między DSM-5-TR a ICD-11

DSM-5-TR a ICD-11 to dwa języki opisu tych samych problemów, tworzone w innych instytucjach i do innych celów. DSM-5-TR wydało Amerykańskie Towarzystwo Psychiatryczne w 2022 roku jako rewizję tekstu DSM-5: dodano jedno rozpoznanie (przedłużoną żałobę) i kody objawowe dla zachowań samobójczych i samouszkodzeń, zaktualizowano opisy i kody; same kody DSM pochodzą z amerykańskiej modyfikacji ICD-10 (APA, About DSM). ICD-11 to klasyfikacja WHO dla wszystkich państw, a jej kliniczny opis dla rozdziału 06 to CDDR z 2024 roku (WHO, CDDR).

First i wsp. porównali oba systemy kategoria po kategorii: 19 zaburzeń z ICD-11 nie ma odpowiednika w DSM-5, a 7 z DSM-5 nie ma go w ICD-11. Spośród 103 porównywalnych zaburzeń 31 (30,1%) jest zasadniczo identycznych, 42 (40,8%) różni się drobiazgami definicyjnymi, 10 (9,7%) tylko większą szczegółowością DSM-5, a 20 (19,4%) różni się istotnie (First i wsp., 2021). Najczęściej dojdziesz więc do tego samego rozpoznania, ale w co piątej kategorii musisz wiedzieć, w którym systemie myślisz.

Kryteria operacyjne czy opisy kliniczne i wymagania diagnostyczne

DSM stawia na jawne kryteria i precyzję operacyjną: policzalne objawy, sztywne progi czasowe, obowiązkowy warunek upośledzenia funkcjonowania. ICD-11 stawia na „koncepcję diagnostyczną" z elastycznymi wskazówkami i nie wymaga upośledzenia funkcjonowania, chyba że jest potrzebne do odróżnienia zaburzenia od normy (First i wsp., 2021). CDDR mówi wprost, że cechy podstawowe przypominają kryteria, ale „sztucznej precyzji" unika się tam, gdzie progi nie są dobrze udokumentowane; klinicysta może nie odmawiać rozpoznania przy 5 miesiącach objawów, gdy próg to 6 (WHO, CDDR). W DSM pytasz: „ile z dziewięciu objawów jest obecnych i czy trwają dwa tygodnie?". W ICD-11: „czy obraz odpowiada opisowi i czy ma kliniczne znaczenie dla tej osoby w jej kontekście?". Oba podejścia wymagają myślenia hipotezami w trakcie rozmowy, nie dopiero po niej.

PTSD: dwadzieścia objawów czy trzy elementy

W DSM-5 PTSD opisuje 20 objawów w czterech klastrach (B-E), co odzwierciedla PCL-5, lista objawów PTSD (National Center for PTSD). ICD-11 opisuje PTSD trzema elementami, z których każdy wymaga co najmniej jednego objawu: ponowne przeżywanie w teraźniejszości, unikanie przypomnień i utrzymujące się poczucie bieżącego zagrożenia (Brewin, 2019). ICD-11 wymaga nadmiernej czujności lub wzmożonej reakcji przestrachu, a DSM-5 pozwala rozpoznać PTSD bez obu (First i wsp., 2021). Złożony PTSD istnieje tylko w ICD-11: do trzech elementów dochodzą zaburzenia regulacji afektu, negatywny obraz siebie i trudności w relacjach; DSM-5 część tych cech mieści w klastrze „negatywne zmiany w poznaniu i nastroju" (tamże). Dla ICD-11 powstał osobny kwestionariusz ITQ (Brewin, 2019). Przesiew PC-PTSD-5 również opiera się na DSM-5, więc dodatni wynik znaczy „zbadaj dalej", a nie „spełnia wymagania ICD-11".

Przedłużona żałoba: ta sama nazwa, inne progi czasowe

W DSM-5-TR od śmierci musi minąć co najmniej 12 miesięcy u dorosłych i 6 u dzieci i młodzieży; obok tęsknoty lub zaabsorbowania zmarłym muszą być obecne co najmniej 3 z 8 dodatkowych objawów niemal codziennie przez co najmniej miesiąc (APA, Prolonged Grief Disorder). W ICD-11 reakcje krótsze niż 6 miesięcy nie spełniają wymogu, ale w niektórych kulturach próg jest dłuższy, a kluczowe jest wyraźne przekroczenie norm społecznych, kulturowych i religijnych danej osoby (WHO, CDDR). Ten sam pacjent osiem miesięcy po stracie może więc „mieć" rozpoznanie w ICD-11 i nie mieć go w DSM-5-TR.

Osobowość, depresja, schizofrenia, uzależnienia: drobne różnice, duże konsekwencje

Kilka różnic z porównania First i wsp., które najczęściej mylą studentów (First i wsp., 2021):

• Zaburzenia osobowości. DSM-5-TR zachowuje dziesięć kategorii (model wymiarowy tylko w sekcji III); ICD-11 ma poziomy nasilenia i kwalifikatory cech, a wzorzec borderline jest w nim specyfikatorem, nie kategorią (WHO, CDDR).
• Epizod depresyjny. DSM-5: pięć z dziewięciu objawów, beznadziejność jako wskaźnik obniżonego nastroju. ICD-11: pięć z dziesięciu, bo beznadziejność jest osobną pozycją.
• Schizofrenia. ICD-11: objawy przez miesiąc lub dłużej (WHO, CDDR). DSM-5: co najmniej 6 miesięcy, z których część mogą stanowić objawy prodromalne lub rezydualne.
• Używanie substancji. DSM-5: jedno zaburzenie z nasileniem (2-3 kryteria łagodne, 4-5 umiarkowane, 6 i więcej ciężkie). ICD-11: szkodliwy wzorzec używania oddzielnie od uzależnienia.
• Zaburzenie związane z grami. Tylko w ICD-11.
• Lęk uogólniony. DSM-5: 6 miesięcy. ICD-11: „co najmniej kilka miesięcy".
• ADHD. Początek przed 12. rokiem życia w obu, ale DSM-5 mówi o „kilku" objawach, a ICD-11 o „istotnych".

Dla równowagi: zaburzenie dwubiegunowe typu II jest w obu systemach zasadniczo identyczne (tamże).

Tabela porównawcza

| Obszar | DSM-5-TR (APA, 2022) | ICD-11 (WHO) | |---|---|---| | Filozofia | jawne kryteria, obowiązkowe upośledzenie funkcjonowania | opisy i wymagania diagnostyczne (CDDR), elastyczne progi | | Kody | zapożyczone z ICD-10-CM | własne, alfanumeryczne (rozdział 06) | | PTSD | 20 objawów, 4 klastry | 3 elementy; czujność lub przestrach wymagane | | Złożony PTSD | brak | osobna kategoria 6B41 | | Przedłużona żałoba | 12 miesięcy (dorośli), 6 (dzieci), 3 z 8 objawów | co najmniej 6 miesięcy, przekroczenie norm kulturowych | | Zaburzenia osobowości | 10 kategorii | nasilenie, 5 domen cech, wzorzec borderline | | Epizod depresyjny | 5 z 9 | 5 z 10 (beznadziejność osobno) | | Schizofrenia | co najmniej 6 miesięcy | miesiąc lub dłużej | | Używanie substancji | jedno zaburzenie, 3 poziomy | szkodliwy wzorzec i uzależnienie osobno |

Który system obowiązuje w Polsce, a który spotkasz w narzędziach

Podstawą prawną dokumentacji w Polsce pozostaje ICD-10; ICD-11 nie ma daty obowiązywania, a polskie tłumaczenie jest przedostateczne (MZ, pytania i odpowiedzi o ICD-11); w czerwcu 2025 roku WSA w Gdańsku stwierdził, że ICD-11 nie obowiązuje w polskim porządku prawnym (Infor, 2025). DSM nie jest w Polsce podstawą prawną, ale jest wszechobecny w badaniach i narzędziach: polski SCID-5-PD ukazał się w 2018 roku nakładem PTP i APA Publishing (WorldCat), a adaptacja SCID-5-CV w 2026 roku (PTP, 2026). Student czyta więc w trzech językach: ICD-10 w dokumentacji, DSM-5-TR w narzędziach i części literatury, ICD-11 w nowych publikacjach. Pomaga słowniczek początkującego diagnosty.

Na co uważać, czytając literaturę w dwóch językach

Sprawdzaj, według którego systemu zdefiniowano próbę: „PTSD" według DSM-5 i według ICD-11 to nie ta sama grupa. Nie przenoś progów czasowych, zwłaszcza w żałobie i lęku uogólnionym. Nie tłumacz „borderline personality disorder" automatycznie na specyfikator ICD-11. Dodatni wynik przesiewu zbudowanego na DSM mówi o prawdopodobieństwie, nie o spełnieniu wymagań ICD. I nie oczekuj, że pacjent wejdzie w kryteria jak w podręcznik: o tym mówi wpis pacjent nie z podręcznika.

Jak przećwiczyć to w MindCase

W MindCase przed sesją wybierasz klasyfikację ICD-10 albo ICD-11, więc możesz świadomie trenować przełączanie języka, a DSM-5-TR traktować jako trzeci punkt odniesienia dla własnej hipotezy. Dobre ćwiczenie: pacjent AI po stracie bliskiej osoby, u którego trzeba ustalić czas od śmierci, nasilenie tęsknoty, dodatkowe objawy i normy kulturowe, a potem zapisać, w którym z trzech systemów rozpoznanie byłoby możliwe. Inny scenariusz: pacjent z doświadczeniem przemocy, który bagatelizuje „czujność" i nie uważa jej za objaw; sprawdź, czy bez pytania o przestrach i poczucie zagrożenia dałoby się w ogóle dojść do rozpoznania w ICD-11.

Jeśli nie wiesz, czy pytać dalej o klaster DSM, czy o element ICD-11, zapytaj superwizora AI. Po sesji raport w 6 wymiarach pokaże pominięte obszary i oceni trafność hipotezy; w trakcie możesz też zlecić PCL-5 lub PC-PTSD-5, a sumę policzysz sam, bo arkusz jej nie podaje. Żeby zacząć, załóż konto w MindCase. Pacjenci są fikcyjni, a MindCase to narzędzie edukacyjne: to trening, nie diagnoza; rozstrzyga ocena kliniczna.

Źródła

• First M.B., Gaebel W., Maj M. i wsp. (2021). An organization- and category-level comparison of diagnostic requirements for mental disorders in ICD-11 and DSM-5. World Psychiatry. link
• American Psychiatric Association (b.d.). About DSM-5-TR. link
• American Psychiatric Association (b.d.). Prolonged Grief Disorder. link
• WHO (2024). Clinical Descriptions and Diagnostic Requirements for ICD-11 Mental, Behavioural and Neurodevelopmental Disorders (CDDR). link
• Brewin C.R. (2019). Complex post-traumatic stress disorder: a new diagnosis in ICD-11. BJPsych Advances. link
• National Center for PTSD (b.d.). PTSD Checklist for DSM-5 (PCL-5). link
• Ministerstwo Zdrowia (b.d.). Odpowiedzi na zadawane pytania dotyczące ICD-11. link
• Pracownia Testów Psychologicznych PTP (2026). SCID-5-CV: Ustrukturalizowany wywiad kliniczny do diagnozy zaburzeń według DSM-5. link