ICD-11 a ICD-10: co się zmieniło w diagnozie zaburzeń psychicznych

Czym ICD-11 różni się od ICD-10 w rozdziale o zaburzeniach psychicznych

Porównanie ICD-11 a ICD-10 warto zacząć od dat. Światowe Zgromadzenie Zdrowia przyjęło ICD-11 w maju 2019 roku, a od 1 stycznia 2022 roku jest to wersja obowiązująca w raportowaniu statystyk zdrowotnych do WHO (WHO, ICD-11 Fact Sheet). W Polsce ICD-10 było używane przez około 30 lat i nadal pozostaje podstawą dokumentacji i rozliczeń (MZ, projekty ICD-11). Dla diagnosty kluczowy jest rozdział 06 „Zaburzenia psychiczne, behawioralne lub neurorozwojowe" i jego kliniczny opis CDDR (Clinical Descriptions and Diagnostic Requirements), opublikowany 8 marca 2024 roku na 852 stronach (WHO, CDDR).

Zmiany nie sprowadzają się do nowych numerów. Zespół WHO opisuje przejście od dziesięciu grup, które w ICD-10 narzucało kodowanie dziesiętne, do około 22 grup ułożonych rozwojowo: od zaburzeń neurorozwojowych po neuropoznawcze. Zniknął podział na zaburzenia „organiczne" i „nieorganiczne", zniknął osobny rozdział zaburzeń dziecięcych, a zaburzenia snu i zdrowie seksualne trafiły do własnych rozdziałów (Reed i wsp., 2019). Jeśli dopiero oswajasz się z pojęciami takimi jak przesiew czy anamneza, zacznij od słowniczka początkującego diagnosty.

Jak czytać kody ICD-11: od F43.1 do 6B40

Kody ICD-11 są alfanumeryczne (od 1A00 do ZZ9Z), pierwszy znak wskazuje rozdział, a klasyfikacja ma 26 rozdziałów oraz dodatkowe V i X (WHO, ICD-11 Fact Sheet). Rozdział 06 zajmuje zakres 6A00-6E8Z (Fiorillo i wsp., 2021): np. 6A02 spektrum autyzmu, 6A20 schizofrenia, 6A70 pojedynczy epizod depresyjny, 6B40 PTSD, 6C51 zaburzenie związane z grami, 6D10 zaburzenie osobowości. Nowością jest postkoordynacja, czyli łączenie kodów w klaster; CDDR podaje przykład 6A02&XY7Z, gdzie XY7Z oznacza rozpoznanie wstępne. Tabele mapowania w CDDR pokazują, że 6B40 i 6B41 odpowiadają jednemu F43.1, 6D10 mapuje się na F60, a 6C51 na F63.8, czyli „inne zaburzenia nawyków i popędów" (WHO, CDDR).

CDDR zamiast CDDG: inna filozofia opisu

W ICD-10 opisy kliniczne nazywały się CDDG. W CDDR każda główna kategoria ma te same nagłówki: cechy podstawowe (wymagane), dodatkowe cechy kliniczne, granica z normą, cechy przebiegu, prezentacje rozwojowe, cechy związane z kulturą i płcią, różnicowanie. Cechy podstawowe przypominają kryteria, ale WHO celowo unika „sztucznej precyzji", czyli dokładnych liczb objawów i sztywnych czasów trwania, jeśli nie są dobrze udokumentowane. Przykład z CDDR: nie ma sensu odmawiać rozpoznania osobie z objawami od 5 miesięcy przy progu 6, gdy ta wizyta jest jej jedyną szansą na leczenie w najbliższym roku. CDDR zastrzega też, że nie jest podręcznikiem prowadzenia badania i ma być stosowane w ramach kompetencji klinicysty (WHO, CDDR). To więcej miejsca na ocenę kliniczną i większa odpowiedzialność; przydaje się umiejętność stawiania hipotez w trakcie rozmowy.

Nowe kategorie: złożony PTSD, przedłużona żałoba, zaburzenie związane z grami

Wśród kategorii nieobecnych w ICD-10 Reed i wsp. wymieniają m.in. złożony PTSD, przedłużoną żałobę, zaburzenie związane z grami, zbieractwo, dysmorfofobię, zaburzenie z napadami objadania się, ARFID, kompulsywne zachowania seksualne i przerywane zaburzenie eksplozywne (Reed i wsp., 2019).

Złożony PTSD (6B41) wymaga ekspozycji na zdarzenia skrajnie zagrażające, najczęściej długotrwałe lub powtarzające się, z których ucieczka była trudna (tortury, długotrwała przemoc domowa, powtarzające się wykorzystywanie w dzieciństwie), oraz wszystkich trzech elementów PTSD: ponownego przeżywania „tu i teraz", unikania i poczucia bieżącego zagrożenia (WHO, CDDR). Do tego dochodzą zaburzenia organizacji self: trudności w regulacji emocji, negatywny obraz siebie i trudności w relacjach (Brewin, 2019). CDDR odróżnia go od zaburzenia osobowości: unikanie przypomnień i poczucie zagrożenia nie są cechami zaburzeń osobowości, a obraz siebie jest tu stabilnie negatywny, nie niestabilny.

Przedłużona żałoba (6B42) to po śmierci bliskiej osoby utrzymująca się tęsknota lub zaabsorbowanie zmarłym z intensywnym bólem emocjonalnym, trwające nietypowo długo i wyraźnie przekraczające normy społeczne, kulturowe i religijne danej osoby. Reakcje krótsze niż 6 miesięcy nie spełniają wymogu, a w niektórych kulturach próg jest dłuższy; konieczne jest istotne upośledzenie funkcjonowania (WHO, CDDR).

Zaburzenie związane z grami (6C51) to trwały wzorzec grania z upośledzoną kontrolą, rosnącym priorytetem grania kosztem innych aktywności i kontynuowaniem mimo negatywnych konsekwencji, utrzymujący się przez dłuższy czas (np. 12 miesięcy) i powodujący istotne cierpienie lub upośledzenie funkcjonowania (tamże). WHO zaznacza, że dotyczy to niewielkiej części grających (WHO, Q&A); „ryzykowne granie" (QE22) nie jest zaburzeniem. Zanim pomyślisz o kodzie, wpleć w rozmowę pytania o cyfrową codzienność.

Zaburzenia osobowości: nasilenie i domeny cech zamiast dziesięciu typów

ICD-10 opisywało dziesięć specyficznych zaburzeń osobowości, co generowało sztuczną współchorobowość (Reed i wsp., 2019). W ICD-11 najpierw sprawdzasz ogólne wymagania: trwałe zaburzenie funkcjonowania self (tożsamość, poczucie własnej wartości, kierowanie sobą) lub funkcjonowania interpersonalnego, wyrażone w nieelastycznych wzorcach poznania, emocji i zachowania. Potem określasz nasilenie: łagodne (6D10.0), umiarkowane (6D10.1), ciężkie (6D10.2) lub nieokreślone (6D10.Z). W łagodnym część relacji i ról jest utrzymana i zwykle nie ma istotnej szkody dla siebie lub innych; w umiarkowanym problemy obejmują większość relacji, a szkoda zdarza się czasem. Następnie dodajesz specyfikatory domen cech: negatywna afektywność (6D11.0), wycofanie (detachment, 6D11.1), dyssocjalność (6D11.2), rozhamowanie (6D11.3), anankastia (6D11.4), opcjonalnie wzorzec borderline (6D11.5), np. „umiarkowane zaburzenie osobowości z negatywną afektywnością, dyssocjalnością i rozhamowaniem, wzorzec borderline". Poniżej progu jest „trudność osobowościowa" (QE50.7), która nie jest zaburzeniem psychicznym (WHO, CDDR).

Schizofrenia i autyzm: koniec podtypów

Podtypy schizofrenii (paranoidalna, hebefreniczna, katatoniczna) zniknęły, bo nie miały wartości predykcyjnej (Reed i wsp., 2019). CDDR wymaga co najmniej dwóch objawów z listy, obecnych przez większość czasu w okresie co najmniej miesiąca, w tym co najmniej jednego spośród: trwałe urojenia, trwałe omamy, zaburzenia formy myślenia, doświadczenia wpływu, bierności lub kontroli. Przebieg opisują specyfikatory: pierwszy epizod (6A20.0), wiele epizodów (6A20.1), przebieg ciągły (6A20.2), z dopiskiem „aktualnie objawowy", „w częściowej remisji" lub „w pełnej remisji", a obraz objawowy kody 6A25 (objawy pozytywne, negatywne, depresyjne, maniakalne, psychomotoryczne, poznawcze) z oceną nasilenia (WHO, CDDR).

Autyzm to jedno spektrum (6A02), łączące dawny autyzm dziecięcy i zespół Aspergera (Reed i wsp., 2019). Wymagane są trwałe deficyty komunikacji społecznej oraz ograniczone, powtarzalne i nieelastyczne wzorce zachowań; kody 6A02.0-6A02.5 różnicują obecność zaburzenia rozwoju intelektualnego i stopień upośledzenia języka funkcjonalnego, a dodatkowo zaznacza się utratę lub brak utraty nabytych umiejętności (WHO, CDDR).

Tabela: najważniejsze zmiany obok siebie

| Obszar | ICD-10 | ICD-11 | |---|---|---| | Struktura | rozdział F, dziesięć grup | rozdział 06, około 22 grupy w porządku rozwojowym | | Kody | F i cyfry (np. F43.1) | alfanumeryczne 6A00-6E8Z, postkoordynacja | | PTSD | jedna kategoria F43.1 | PTSD (6B40) i złożony PTSD (6B41) | | Żałoba | brak odrębnej kategorii | przedłużona żałoba (6B42), co najmniej 6 miesięcy | | Granie | brak (mapowanie na F63.8) | zaburzenie związane z grami (6C51) | | Zaburzenia osobowości | dziesięć typów (F60) | nasilenie, pięć domen cech, opcjonalny wzorzec borderline | | Schizofrenia | podtypy | bez podtypów; specyfikatory przebiegu i objawów | | Autyzm | osobne kategorie (F84) | jedno spektrum (6A02) z kwalifikatorami |

Stan wdrożenia ICD-11 w Polsce: stan na październik 2026

Ministerstwo Zdrowia nie wyznaczyło daty obowiązkowego stosowania ICD-11; decyzja ma zapaść po stwierdzeniu gotowości systemu i zostać ogłoszona z wyprzedzeniem. Polskie tłumaczenie ma status przedostateczny (pre-release) i jest dostępne na stronach Centrum e-Zdrowia; przed wdrożeniem konieczne są zmiany prawne oraz dostosowanie rozliczeń NFZ i systemów informatycznych (MZ, pytania i odpowiedzi o ICD-11). Pierwszy projekt (POWER) zakończył się w grudniu 2023 roku; drugi etap w programie FERS prowadzi MZ z AOTMiT, CMKP, CeZ i GUS (MZ, projekty ICD-11) i formalnie trwa od 1 stycznia 2024 do 30 listopada 2027 roku (GUS, BIP). CMKP zapowiada e-learning i warsztaty w 2026 roku i zaznacza, że ICD-11 jeszcze nie weszło w życie (CMKP); WSA w Gdańsku w czerwcu 2025 roku uznał, że ICD-11 nie obowiązuje w polskim porządku prawnym (Infor, 2025).

Jeszcze w 2022 roku NFZ wskazywał rok 2026 jako najwcześniejszy termin pełnego przejścia (Rynek Zdrowia, 2022), ale na październik 2026 brak oficjalnego komunikatu z datą. Jeśli czytasz ten tekst później, sprawdź aktualności na gov.pl i cez.gov.pl. W praktyce: w dokumentacji nadal wpisujesz kody ICD-10, a ICD-11 uczysz się jako języka dzisiejszej literatury i najbliższej przyszłości.

Na co uważać, ucząc się dwóch klasyfikacji naraz

Nie mieszaj kodów w jednej notatce: albo F43.1, albo 6B40, z wyraźnym wskazaniem systemu. Polskie tłumaczenie jest przedostateczne, więc nazwy kategorii mogą się zmienić; przy wątpliwościach sięgaj do angielskiego oryginału. Nie rozpoznawaj przedłużonej żałoby przed upływem 6 miesięcy i zawsze pytaj o normy kulturowe i religijne pacjenta. Przy historii długotrwałej przemocy nie przeskakuj do zaburzenia osobowości: najpierw trzy elementy PTSD, potem obraz siebie i relacje. Nie szukaj w ICD-11 „schizofrenii paranoidalnej", bo jej tam nie ma. Jak zapisać rozpoznanie i jego uzasadnienie, przypomina wpis o notatce z wywiadu.

Jak przećwiczyć to w MindCase

W MindCase przed sesją wybierasz klasyfikację: ICD-10 albo ICD-11, więc możesz poczuć różnicę na tym samym materiale. Rozmawiasz z jednym z 60 pacjentów AI z ukrytym rozpoznaniem, na jednym z 4 poziomów trudności. Pacjent z historią wieloletniej przemocy w związku to okazja, żeby sprawdzić po kolei ponowne przeżywanie, unikanie i poczucie zagrożenia, a potem dopytać o regulację emocji, obraz siebie i relacje. Pacjent po stracie bliskiej osoby pozwala przećwiczyć pytanie o czas od śmierci i o to, co w jego środowisku uchodzi za zwyczajną żałobę.

W trakcie rozmowy możesz zapytać superwizora AI, czy hipoteza pasuje do wymagań danej kategorii, a po sesji dostajesz raport w 6 wymiarach z listą pominiętych obszarów i oceną trafności hipotezy. Żeby zobaczyć tego samego pacjenta w obu klasyfikacjach, załóż konto w MindCase i poprowadź dwie sesje. Pacjenci są fikcyjni, a MindCase to narzędzie edukacyjne: to trening, nie diagnoza; rozstrzyga ocena kliniczna.

Źródła

• WHO (2024). Clinical Descriptions and Diagnostic Requirements for ICD-11 Mental, Behavioural and Neurodevelopmental Disorders (CDDR). link
• WHO (b.d.). ICD-11 Fact Sheet. link
• Reed G.M., First M.B., Kogan C.S. i wsp. (2019). Innovations and changes in the ICD-11 classification of mental, behavioural and neurodevelopmental disorders. World Psychiatry, 18(1), 3-19. link
• Fiorillo A., Falkai P. i wsp. (2021). The ICD-11 is coming to town! Educational needs, paradigm shifts and innovations in mental health care practice. European Psychiatry, 64(1), e73. link
• Brewin C.R. (2019). Complex post-traumatic stress disorder: a new diagnosis in ICD-11. BJPsych Advances. link
• Ministerstwo Zdrowia (b.d.). Odpowiedzi na zadawane pytania dotyczące ICD-11. link
• CMKP (b.d.). Międzynarodowa Klasyfikacja Chorób i Problemów Zdrowotnych ICD-11 (projekt FERS). link
• Infor.pl (2025). WSA: Nowa klasyfikacja chorób dla spraw w MOPS jeszcze nie obowiązuje. link